Niezwykle ważne jest to, żeby podręcznik spełniał określone funkcje. Jedną z najważniejszych jest funkcja informacyjna. Treści zawarte w książce nie powinny przekraczać programu nauczania. Dobrze, by ich ujęcie było w miarę zwięzłe, dostosowane do potrzeb ucznia. Z pewnością teoria przedstawiona tylko w postaci samego tekstu nie przyciągnie uwagi dziecka. Przydałyby się jakieś dodatkowe elementy, jak np. interesujące obserwacje, zachęcenie do wykonywania prostych doświadczeń itp.

            Niektóre zjawiska opisane w podręczniku powinny być ciekawie przedstawione. Rysunki mają jednak służyć tylko temu, żeby przedstawiany materiał był bardziej zrozumiały dla ucznia. Niestety zdarza się, że ilustracje stanowię bardziej ozdobę niż dopełnienie do zawartych treści. Zbyt dużo kolorowych obrazków rozprasza uwagę.

            Kolejną cechą, którą dobry podręcznik powinien posiadać jest motywacja do dalszego zdobywania wiedzy. Uczeń sam powinien odkryć pewne zjawiska, procesy. W ten sposób zapamięta je przez dłuższy czas. Dobrze jeżeli w podręczniku niektóre zagadnienia będą ujęte w sposób problemowy. Młodzi ludzie są ciekawi świata. Często wystarczy im podsunąć jakiś pomysł, zachęcić do czegoś. Potem oni sami będą dążyli do tego, żeby poszerzać swoje wiadomości, dowiadywać się coraz więcej.

            Wspaniale, jeżeli do danego tematu będą przygotowane ćwiczenia. Są one bardzo istotne, gdyż dzięki nim uczeń systematyzuje swoją wiedzę. Jest to także sposób na sprawdzenie tego, czy naukę można uznać za owocną. Bardzo często przy rozwiązywaniu ćwiczeń pojawiają się jakieś braki wiedzy, które warto nadrobić. Ćwiczenia powinny być przygotowane dla uczniów o różnym poziomie intelektualnym. Dobrze, żeby poziom zadań będzie zróżnicowany. W ten sposób uczeń mniej zdolny będzie miał okazję poćwiczyć i lepiej przygotować się do zajęć. Ten bardziej zdolny trochę "pogłówkuje" nad trudniejszymi przykładami, ale kiedy uda mu się rozwikłać wszystkie problemy będzie bardzo dumny. Jego chęć do nauki prawdopodobnie wzrośnie.

            Treści zawarte w podręczniku powinny chociaż trochę zachęcać do tego, żeby wykorzystywać je w codziennym życiu. Tak, więc nie zaszkodzi jeżeli ujęcie procentów będzie przedstawione np. w postaci polecenia obliczenia oprocentowania konta w banku. Ponadto uczeń powinien dostrzegać wzajemne powiązania pomiędzy przedmiotami. Treści programowe powinny się nawzajem przenikać.

            Na końcu każdego rozdziału może znajdować się podsumowanie. W ten sposób ktoś kto "przerobił" już daną partię materiału będzie mógł sprawdzić czy dobrze się nauczył i poprawić ewentualne niedociągnięcia. 

            Poza treściami objętymi przez program nauczania nie zaszkodzi jeżeli w podręczniku będą podane treści rozszerzające. Jest to jednak część przeznaczona tylko dla uczniów, którzy chcą uzupełniać swoją wiedzę na "własną rękę". Mogą być tam podane tytuły książek, w których szerzej opisany jest dany temat.

            Ważne jest też to w jaki sposób jest pisany tekst. W końcu jego czytelnik nie jest jeszcze tak doświadczony. Powinien być więc tak napisany, by odpowiadał potrzebom intelektualnym dziecka. Nie może być tam zbyt wielu trudnych wyrazów zwłaszcza  dla uczniów szkoły podstawowej.

            Istotne jest też to, żeby podręcznik był dostosowany do zmian, które stale się dokonują w świecie. Nie może być w nim jakichś przestarzałych, nieaktualnych danych.

            Poza treściami zawartymi w podręczniku istotne znaczenie ma także oprawa edytorska. Oczywiście najważniejszą funkcją jest informacja, ale nie zaszkodzi jeżeli książka oprócz poprawnych merytorycznie treści będzie wyglądała w miarę nowocześnie. W końcu dziecko będzie z niej korzystało przez cały rok. Ważne jest, aby podręcznik mógł konkurować z innymi książkami, które nie mają nic wspólnego ze szkołą.

            Podręcznik powinien zawierać interesujące ilustracje. Dobrze, jeżeli oprócz nich znajdą się tam także inne przydatne pomoce, jak np. mapki, wykresy, tabelki, zdjęcia. Trzeba jednak pamiętać, że kolorowych dodatków nie powinno być więcej niż tekstu. Służą one jedynie lepszemu ujęciu danego materiału.

            Barwne dodatki powinny być różnorodne i dobrej jakości. Zdarza się, że choć w podręczniku są ilustracje, jednak wszystkie są do siebie bardzo zbliżone i nieciekawe dla ucznia. Co więcej niektóre z nich są bardzo brzydko wykonane, co może nawet odstraszyć potencjalnego czytelnika.

            Niedobrze jest, jeżeli złej jakości szata graficzna niekorzystnie wpływa na kształtowanie się zmysłu estetyki. Dziecko w wieku szkolnym jest podatne na różne wpływy. Jeżeli jego odczucia estetyczne przestaną być takie subtelne, to potem może już nigdy nie będzie mogło tak bardzo czerpać radości z faktu przebywania w obliczu sztuki.

            Bardzo ważny jest też sam wygląd tekstu. Czcionka musi być czytelna. Ułatwi to w dużej mierze naukę. Ważniejsze rzeczy, terminy powinny być zaznaczone pogrubioną czcionką. Nie zaszkodzi, jeżeli definicje będą umieszczone w kolorowych ramkach. Uczniowie zwłaszcza na początku swojej edukacji nie są w stanie oddzielić informacji istotnych, koniecznych do zapamiętania od tych mniej istotnych, a nawet marginalnych. Jeżeli ważniejsze definicje, terminy będą w jakiś sposób wyróżnione to będzie to sygnał, że to jest konieczne do nauczenia. Zaznaczenie trudniejszych terminów wytłuszczoną czcionką sprawi, że będą one łatwiejsze do zapamiętania.

            Nierzadko zdarza się tak, że po krótkim czasie korzystania z podręcznika jego stan znacznie odbiega od normy. Kartki nie trzymają się na miejscu, okładka się odkleja, choć na początku podręcznik wyglądał bardzo efektownie. Takie rzeczy się zdarzają. Część wydawców chce zrobić dobre "pierwsze wrażenie" na kupującym. Pierwsze, bo potem okazuje się, że podręcznik jest tak złożony, że w trakcie czytania sam się rozpada. Nie jest to komfortowa sytuacja dla ucznia. Bardzo często traci on motywację do dalszego sięgania po tę książkę. Bywa też tak, że przez przypadek jakaś kartka się zawieruszy, co w znacznej mierze utrudni uczenie się. Ważne jest więc aby podręcznik był trwały. Najlepiej, żeby kartki były zszywane.

            Podręcznik powinien być funkcjonalny w użyciu. Nie może mieć więc dziwnego formatu. Uczeń nie powinien mieć większych trudności z korzystaniem z niego. Jego wielkość, waga powinny być dostosowane do potrzeb dziecka.

            W wielu podręcznikach wprowadzone są specjalne symbole, które mają ułatwić korzystanie z książki. Pojawiają się one np. jako oznakowanie zadań, rzeczy wymagających obserwacji, ćwiczeń. Mogą także oznaczać coś co należy wyciąć, przykleić itp. Czasami informują, że coś jest warte zapamiętania. Symbole są bardzo praktyczne i pomocne pod warunkiem, że są one mądrze porozstawiane. Nie może być tak, żeby coś, co teoretycznie powinno ułatwiać pracę z podręcznikiem w rzeczywistości sprawia, że podręcznik jest dużo mniej przejrzysty i czytelny.

            Dobry podręcznik w znacznej mierze usprawnia naukę. Czasem nawet staje się motywacją do tego, żeby uczeń rozwijał swoją wiedzę, poszerzał wiadomości. Bardzo ważne jest, więc żeby podręcznik z którego dziecko będzie korzystało przez cały rok był czytelny, przejrzysty, ciekawie napisany.

Wyboru podręcznika dokonują nauczyciele uczący danego przedmiotu. Zazwyczaj w jednej szkole są te same podręczniki. W ten sposób z używanych podręczników mogą korzystać uczniowie młodszych klas. Rodzice nie mają wpływu na wybór podręcznika. Jeżeli nie są oni usatysfakcjonowani, z tego dokonanego przez nauczyciela, mogą przenieść swoją pociechę do innej szkoły korzystającej z innych podręczników.

© Urwis.pl
autor: Magdalena Waloszek

Bibliografia:
1.Sprawność podręcznika szkolnego w teorii i praktyce, red. Z. Krzemianowski, Koszlin 1998
2. J. Kordziński, Po pierwsze książka, W: Głos nauczycielski, 1989 nr 29.